जन्म र अलौकिक बाल्यकाल

क्याब्जे ज्याड्रल रिन्पोछेको जन्म सन् १९१३ (तिब्बती पात्रो अनुसार जल-गोरु वर्ष) को पाँचौँ महिनाको १०औँ दिनमा पूर्वी तिब्बतको खाम प्रदेशस्थित न्यारोङ उपत्यकामा भएको थियो। उहाँको बाल्यकालको नाम ‘थ्रो ग्याल दोर्जे’ थियो। उहाँको जन्मको भोलिपल्टै एक सिद्ध लामाले भविष्यवाणी गर्नुभएको थियो कि उहाँ भविष्यमा धर्मको प्रचार र प्राणीहरूको कल्याण गर्ने एक महान् सत्पुरुष हुनुहुनेछ।

संसारिक जीवनप्रति सानैदेखि विरक्त हुनुभएका रिन्पोछेले मात्र १५ वर्षको कलिलो उमेरमा घर-परिवार त्याग्नुभयो। उहाँले जीवनभर पैदल यात्रा गर्ने र कुनै स्थायी घर नबनाई पाल वा ओडारमा बसेर साधना गर्ने कठोर सङ्कल्प लिनुभयो।

आध्यात्मिक यात्रा र गुरु परम्परा

ज्याड्रल रिन्पोछेले आफ्नो जीवनकालमा तिब्बती बौद्ध धर्मका महान् गुरुहरूबाट प्रत्यक्ष शिक्षा र दीक्षा प्राप्त गर्नुभयो। उहाँका मूल गुरुहरू (चवै लामा) मध्ये खेन्पो ङावाङ पाल्साङ (खेन्पो ङाकचुङ), विदुषी सेरा खान्ड्रो र क्याब्जे दुइजोम रिन्पोछे प्रमुख हुनुहुन्छ।

खेन्पो ङाकचुङले उहाँको उच्च आध्यात्मिक बोध र वैराग्य देखेर उहाँलाई “ज्याड्रल साङ्गे दोर्जे” (सबै सांसारिक प्रपञ्च त्यागेका अविनाशी बुद्ध) भन्ने नाम प्रदान गर्नुभएको थियो। रिन्पोछेले तिब्बतका तत्कालीन राजकाज सञ्चालक (रिजेन्ट) रेटिङ रिन्पोछेलाई समेत शिक्षा प्रदान गर्नुभएको थियो। तर, जब उहाँको चर्चा र ख्याति बढ्न थाल्यो, उहाँ त्यो मान-सम्मानलाई विष समान ठानी एक साधारण जोगी वा भिखारीको भेषमा अज्ञात भएर हिमालका ओडारहरूतिर साधना गर्न निस्कनुभयो।

नेपालसँगको अटुट सम्बन्ध र तपोभूमिहरू

ज्याड्रल रिन्पोछेको कर्मभूमि र तपोभूमिका रूपमा नेपालसँग अत्यन्त घनिष्ट सम्बन्ध थियो। सन् १९५८ मा भुटान हुँदै भारत र तत्पश्चात् नेपाल आउनुभएका उहाँले यहाँका पवित्र स्थानहरूमा ध्यान साधना केन्द्रहरू स्थापना गर्नुभयो। उहाँका प्रमुख साधना स्थलहरू यस प्रकार छन्:

• फर्पिङ (याङ्लेशो): गुरु रिन्पोछे (पद्मसम्भव) ले महामुद्राको सिद्धि प्राप्त गर्नुभएको यो पवित्र भूमिमा ज्याड्रल रिन्पोछेले आफ्नो मुख्य गुम्बा र साधना केन्द्र स्थापना गर्नुभयो।
• गोदावरी: यहाँ पनि उहाँले साधकहरूका लागि शान्त वातावरणमा ध्यान केन्द्र निर्माण गर्नुभएको थियो।
• योल्मो (हेलम्बु): गुरु रिन्पोछेको गुप्त तपोभूमिका रूपमा परिचित योल्मो क्षेत्र उहाँलाई निकै प्रिय थियो। त्यहाँको ‘नेदिङ’ लगायतका स्थानहरूमा उहाँले लामो समय एकान्त साधना गर्नुभएको थियो।

करुणाको सागर र ‘छेथार’ (जीव रक्षा)

ज्याड्रल रिन्पोछेलाई आधुनिक युगमा “जीव रक्षाका अग्रगामी” मानिन्छ। उहाँले करुणाको अभ्यासलाई केवल शब्दमा होइन, व्यवहारमा उतार्नुभयो। सन् १९६० मा भारतको बोधगयामा उहाँले आजीवन मासु नखाने र मदिरा सेवन नगर्ने कठोर प्रतिज्ञा गर्नुभयो। साथै, उहाँले आफ्ना मातहतका सबै गुम्बा र ध्यान केन्द्रहरूमा पूर्ण रूपमा शाकाहारी भोजन अनिवार्य गर्नुभयो।

उहाँको सबैभन्दा ठूलो पुण्य कार्य ‘छेथार’ (प्राण अभयदान) थियो। उहाँ हरेक वर्ष भारतको कोलकातास्थित माछा बजारबाट काटिन ठिक्क पारिएका लाखौँ माछाहरू किनेर गङ्गा नदीमा स्वतन्त्र छोडिदिनुहुन्थ्यो। यसका साथै अन्य जनावरहरूलाई पनि मृत्युको मुखबाट बचाएर सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउनुहुन्थ्यो।

थोमस मर्टनसँगको ऐतिहासिक भेट

सन् १९६८ मा दार्जीलिङमा प्रसिद्ध अमेरिकी क्रिस्चियन सन्न्यासी थोमस मर्टनसँग उहाँको ऐतिहासिक भेट भएको थियो। यो भेट पूर्वीय र पश्चिमी अध्यात्मको मिलनको रूपमा चर्चित छ। ज्याड्रल रिन्पोछेको व्यक्तित्वबाट प्रभावित भई मर्टनले आफ्नो डायरीमा लेख्नुभएको थियो, “उहाँ मैले भेटेका अहिलेसम्मकै सबैभन्दा महान् मानिस हुनुहुन्छ।”

महापरिनिर्वाण र अन्तिम सन्देश

१०२ (तिब्बती गणना अनुसार १०४) वर्षको दीर्घायु र सार्थक जीवन बाँचेर महासिद्ध ज्याड्रल रिन्पोछेले ३० डिसेम्बर २०१५ मा नेपालको फर्पिङस्थित आफ्नै गुम्बामा महापरिनिर्वाण प्राप्त गर्नुभयो। उहाँ केही दिनसम्म ‘थुग्दाम’ (मृत्युपछिको विशेष ध्यान अवस्था) मा रहनुभएको थियो।

उहाँले आफ्नो अन्तिम इच्छापत्रमा निकै मार्मिक र गहिरो सन्देश छोड्नुभएको थियो। उहाँले परम्परागत रूपमा तामझामका साथ ‘अवतारी लामा’ (याङ्सी) खोज्ने चलनलाई निरुत्साहित गर्दै भन्नुभएको थियो— “मेरो मृत्युपछि मेरो अवतार नखोज्नु, बरु बुद्ध धर्मको शुद्ध अभ्यास गर्नु र दुःखी प्राणीहरूको सेवामा लाग्नु।”

निष्कर्ष

क्याब्जे ज्याड्रल रिन्पोछेको जीवनले हामीलाई यो सिकाउँछ कि साँचो अध्यात्म बाहिरी आडम्बर, ठूला गुम्बा वा सुनका मूर्तिहरूमा होइन, बरु सादा जीवन, उच्च विचार र प्राणीहरूप्रतिको अगाध करुणामा लुकेको हुन्छ। उहाँको त्याग र बोधिसत्वचर्या आजको भौतिकवादी विश्वका लागि एक ध्रुवतारा समान मार्गदर्शक बनेको छ।